Sợ bị đánh giá là một trong những rào cản tâm lý phổ biến nhất khiến con người chần chừ trước khi bắt đầu một việc quan trọng. Nỗi sợ này hiếm khi được gọi tên trực diện. Thay vào đó, nó xuất hiện dưới những lý do nghe có vẻ hợp lý: “chưa đủ giỏi”, “đợi chuẩn bị kỹ hơn”, hoặc “chưa phải lúc phù hợp”. Tuy nhiên, ở tầng sâu hơn, điều khiến nhiều người dừng lại không phải là năng lực, mà là nỗi lo về cách mình sẽ bị nhìn nhận. Bài viết này phân tích vì sao sợ bị đánh giá lại có sức chi phối mạnh đến hành vi, đặc biệt trong những quyết định mang tính cá nhân và sáng tạo.

SỢ BỊ ĐÁNH GIÁ THỰC CHẤT LÀ GÌ?

Sợ bị phán xét không đơn thuần là sợ lời chê. Nó là nỗi lo về việc hình ảnh bản thân bị tổn hại trong mắt người khác. Con người là sinh vật xã hội, và não bộ được lập trình để ưu tiên sự chấp nhận của tập thể. Khi một hành động có nguy cơ làm bạn trông kém cỏi, thiếu năng lực hoặc khác biệt, não sẽ coi đó là mối đe dọa xã hội. Phản ứng tự nhiên lúc này là tránh hành động để giữ an toàn cho vị thế tâm lý của bản thân.

VÌ SAO SỢ BỊ ĐÁNH GIÁ KHIẾN CON NGƯỜI KHÓ BẮT ĐẦU?

Nỗi sợ này thường mạnh nhất ở thời điểm bắt đầu, bởi bắt đầu là lúc bạn chưa có kết quả để chứng minh năng lực. Khi chưa có thành quả, bản thân hành động trở thành “điểm phơi bày” trước ánh nhìn người khác. Đặc biệt với những việc mang tính sáng tạo, nơi không có đúng – sai tuyệt đối, sự mơ hồ càng làm nỗi sợ gia tăng. Não bộ chọn trì hoãn như một cách tránh việc phải đối diện với khả năng bị phán xét.

MỐI LIÊN HỆ GIỮA SỢ BỊ ĐÁNH GIÁ VÀ TRÌ HOÃN

Trì hoãn trong trường hợp này không xuất phát từ lười biếng, mà từ nhu cầu bảo vệ hình ảnh bản thân. Khi bạn trì hoãn, bạn chưa phải đối diện với phản hồi tiêu cực, chưa phải đối diện với việc người khác có thể nghĩ gì về mình. Theo thời gian, sự trì hoãn này tạo thành vòng lặp: càng trì hoãn, bạn càng gắn nhiều ý nghĩa cho việc bắt đầu, và nỗi sợ bị đánh giá càng lớn hơn.

SỢ KHÔNG HOÀN HẢO KHIẾN NỖI SỢ BỊ ĐÁNH GIÁ TRỞ NÊN MẠNH HƠN

Nỗi sợ bị đánh giá thường đi kèm với chủ nghĩa hoàn hảo. Khi bạn tin rằng mình chỉ nên xuất hiện khi đã đủ tốt, mọi hành động chưa hoàn chỉnh đều trở thành rủi ro. Theo cuốn Bắt đầu để chiến thắng (Start With No) của David Kadavy, rất nhiều người sáng tạo không thể tiến lên vì họ xem mỗi lần bắt đầu như một tuyên bố về năng lực của mình. Khi tiêu chuẩn ban đầu quá cao, nỗi sợ bị đánh giá sẽ chiếm ưu thế và ngăn cản hành động.

TẠI SAO NỖI SỢ NÀY MẠNH HƠN Ở NHỮNG VIỆC QUAN TRỌNG?

Những việc quan trọng thường gắn với bản sắc cá nhân: bạn là ai, bạn giỏi đến đâu, bạn có xứng đáng với mục tiêu hay không. Khi kết quả của hành động có khả năng ảnh hưởng đến cách người khác nhìn nhận bạn, não bộ sẽ phản ứng mạnh hơn. Đây là lý do vì sao nhiều người có thể làm tốt những việc ít ai chú ý, nhưng lại chùn bước trước những việc có khả năng “bị thấy”.

LÀM GÌ KHI SỢ BỊ ĐÁNH GIÁ KHIẾN BẠN ĐỨNG YÊN?

Giải pháp không nằm ở việc thuyết phục bản thân rằng “không ai quan tâm đâu”. Trên thực tế, não bộ vẫn sẽ quan tâm. Cách hiệu quả hơn là hạ thấp mức độ phơi bày của bước đầu tiên. Khi bạn bắt đầu trong phạm vi nhỏ, ít người thấy, ít hệ quả, não sẽ không kích hoạt phản ứng phòng vệ mạnh. Dần dần, khi có trải nghiệm thực tế, nỗi sợ bị đánh giá giảm xuống vì bạn đã có bằng chứng rằng mình có thể kiểm soát tình huống.

KẾT BÀI

Sợ bị đánh giá không phải là điểm yếu cá nhân, mà là phản ứng tự nhiên của não bộ trước nguy cơ bị phán xét xã hội. Vấn đề không phải là loại bỏ nỗi sợ này, mà là hiểu nó để thiết kế cách bắt đầu phù hợp. Khi bạn cho phép mình bắt đầu đủ nhỏ, đủ an toàn, bạn sẽ không còn để ánh nhìn của người khác quyết định việc mình có hành động hay không. Nếu bạn muốn hiểu sâu hơn cách con người vượt qua nỗi sợ bị đánh giá, sợ không hoàn hảo và vẫn bắt đầu dù chưa tự tin, cuốn Bắt đầu để chiến thắng của David Kadavy là một nền tảng đáng tham khảo.

Happy Live Team

Nguồn: Trích dẫn sách “Bắt đầu để chiến thắng” của David Kadavy

Có thể bạn quan tâm: BẮT ĐẦU ĐỂ CHIẾN THẮNG

Khám phá sức mạnh sáng tạo tiềm ẩn bên trong bạn: Bắt đầu từ trái tim, Chiến thắng trong hành động

ĐẶT SÁCH NGAY