Một nghịch lý phổ biến trong hành vi con người là: những việc càng quan trọng, càng có ý nghĩa dài hạn, lại càng khó để bắt đầu. Trớ trêu thay, những việc nhỏ nhặt, ít rủi ro thì lại dễ làm ngay, trong khi những quyết định có thể thay đổi công việc, sự nghiệp hoặc bản thân lại thường bị trì hoãn kéo dài. Điều này khiến nhiều người tự nghi ngờ năng lực, cho rằng mình thiếu kỷ luật hoặc không đủ quyết tâm. Tuy nhiên, dưới góc nhìn tâm lý học hành vi, hiện tượng này không phải là điểm yếu cá nhân, mà là hệ quả trực tiếp của cách não bộ xử lý rủi ro, ý nghĩa và áp lực kỳ vọng.

VÌ SAO MỨC ĐỘ QUAN TRỌNG LÀM TĂNG KHÓ KHĂN KHI BẮT ĐẦU?

Khi một việc được gắn nhãn “quan trọng”, não bộ không chỉ nhìn thấy nhiệm vụ, mà còn nhìn thấy toàn bộ hệ quả đi kèm. Việc quan trọng thường liên quan đến danh tính cá nhân, giá trị bản thân, hoặc tương lai dài hạn. Chính vì vậy, rủi ro không còn đơn thuần là thất bại kỹ thuật, mà trở thành rủi ro tâm lý: sợ mình không đủ giỏi, sợ lựa chọn sai, sợ kết quả không xứng đáng với kỳ vọng. Não bộ con người có xu hướng tránh những tình huống chứa nhiều biến số không kiểm soát, đặc biệt khi hệ quả gắn với bản ngã. Do đó, càng quan trọng, não càng kích hoạt cơ chế phòng vệ, và trì hoãn trở thành cách trì hoãn đối diện với rủi ro cảm xúc.

TRÌ HOÃN KHÔNG PHẢI DO LƯỜI, MÀ DO ÁP LỰC Ý NGHĨA

Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng trì hoãn xuất phát từ sự lười biếng. Trên thực tế, nhiều nghiên cứu tâm lý chỉ ra rằng trì hoãn thường xuất hiện mạnh nhất ở những người có trách nhiệm cao và tiêu chuẩn nội tâm lớn. Khi một việc mang ý nghĩa lớn, não bộ không muốn “làm thử”, vì làm thử đồng nghĩa với khả năng làm chưa tốt. Thay vì hành động, não chọn phương án an toàn hơn trong ngắn hạn: chưa bắt đầu. Điều này tạo ra cảm giác tạm thời dễ chịu, nhưng về lâu dài lại làm tăng căng thẳng và tự chỉ trích.

VAI TRÒ CỦA NỖI SỢ KHÔNG HOÀN HẢO

Một yếu tố quan trọng khiến việc quan trọng trở nên khó bắt đầu là nỗi sợ không hoàn hảo. Khi một nhiệm vụ gắn với giá trị cá nhân, con người có xu hướng muốn kết quả phản ánh đúng năng lực của mình. Điều này dẫn đến việc đặt tiêu chuẩn quá cao ngay từ bước đầu tiên. Theo cuốn Bắt đầu để chiến thắng (Start With No) của David Kadavy, rất nhiều người sáng tạo không thất bại vì thiếu khả năng, mà vì họ kỳ vọng lần bắt đầu phải mang tính đại diện cho toàn bộ năng lực của mình. Khi tiêu chuẩn ban đầu quá cao, não bộ nhận diện rủi ro thất bại lớn hơn lợi ích tiềm năng, và trì hoãn trở thành phản ứng tự nhiên.

HIỆU ỨNG “QUÁ NHIỀU Ý NGHĨA” LÀM TÊ LIỆT HÀNH ĐỘNG

Những việc quan trọng thường bị gán quá nhiều ý nghĩa cùng lúc: phải thành công, phải đúng hướng, phải xứng đáng với thời gian đã chờ đợi. Khi đó, hành động đầu tiên không còn là một bước kỹ thuật, mà trở thành một “bài kiểm tra giá trị bản thân”. Não bộ vốn không được thiết kế để xử lý áp lực đánh giá ở mức cao như vậy sẽ tìm cách trì hoãn để tránh cảm giác bị đe dọa. Đây là lý do vì sao nhiều người có thể lên kế hoạch rất chi tiết cho những việc quan trọng, nhưng vẫn không thể bắt đầu.

TẠI SAO BẮT ĐẦU NHỎ LẠI GIẢI QUYẾT ĐƯỢC VẤN ĐỀ?

Khi yêu cầu cho bước đầu tiên được hạ thấp, rủi ro tâm lý giảm theo. Bắt đầu nhỏ không nhằm tạo ra kết quả, mà nhằm gửi tín hiệu an toàn cho não bộ rằng hành động này có thể kiểm soát được. Một khi hành động đã diễn ra, não chuyển từ trạng thái tưởng tượng sang trải nghiệm thực tế, và phần lớn nỗi sợ mất đi vì không còn dựa trên giả định. Đây là lý do vì sao những người làm việc hiệu quả không chờ đến khi chắc chắn, mà thiết kế cách bắt đầu đủ nhỏ để không kích hoạt cơ chế phòng vệ.

KẾT BÀI

Việc càng quan trọng càng khó bắt đầu không phải là dấu hiệu của sự yếu kém, mà là phản ứng tự nhiên của não bộ trước áp lực ý nghĩa và rủi ro tâm lý. Khi hiểu rõ cơ chế này, bạn sẽ không còn cố ép mình phải “quyết tâm hơn”, mà tập trung vào việc thiết kế bước đầu tiên sao cho đủ nhỏ để hành động có thể xảy ra. Nếu bạn muốn hiểu sâu hơn cách con người vượt qua trì hoãn, nỗi sợ không hoàn hảo và bắt đầu hành động một cách bền vững, cuốn Bắt đầu để chiến thắng của David Kadavy là một tài liệu nền tảng đáng tham khảo.

Happy Live Team

Nguồn: Trích dẫn sách “Bắt đầu để chiến thắng” của David Kadavy

Có thể bạn quan tâm: BẮT ĐẦU ĐỂ CHIẾN THẮNG

Khám phá sức mạnh sáng tạo tiềm ẩn bên trong bạn: Bắt đầu từ trái tim, Chiến thắng trong hành động

ĐẶT SÁCH NGAY